درسنامه آموزشی فصل سوم ریاضی کلاس پنجم
درس 3: تناسب
شیر و فراوردههای آن، منبع بسیار غنی کلسیم هستند. مصرف روزانهی شیر در کودکی و نوجوانی، باعث رشد و استحکام استخوانهای بدن میشود. بین مقدار شیر و کلسیم آن چه رابطهای وجود دارد؟

فعالیت (صفحهٔ 88 کتاب درسی)
1- در یک آزمایشگاه صنایع شیر، مقدار کلسیم شیر را اندازه گیری کردند. نتیجهی آزمایش به صورت زیر بود:
| آزمایش 2 | آزمایش 1 | |||
| 30 | 24 | 18 | 12 | کلسیم (گرم) |
| 25 | 20 | 15 | 10 | شیر (لیتر) |
الف) نسبت مقدار کلسیم به مقدار شیر را در هر آزمایش به صورت کسر بنویسید.
$\frac{6}{5}=\frac{12}{10}$
$\frac{18}{15}=\frac{6}{5}$
ب) آیا این دو نسبت برابرند؟ بله چرا؟
پ) در آزمایشگاه مشخّص شد که این نسبت برای هر مقدار دیگری از این شیر نیز برقرار است. به کمک همان جدول مشخّص کنید که در 20 لیتر شیر چند گرم کلسیم وجود دارد؟
$\frac{6}{5}=\frac{24}{20}$
ت) برای به دست آوردن 6 گرم کلسیم، به چند لیتر شیر نیاز داریم؟
5 لیتر زیرا نسبت کلسیم به شیر 6 به 5 است.
در مثال بالا، دو مقدار کلسیم و شیر با هم متناسباند.
جدول را کامل کنید و با استفاده از آن 3 تناسب بنویسید.
$\frac{12}{10}=\frac{30}{25}$
$\frac{18}{15}=\frac{24}{20}$
$\frac{12}{10}=\frac{18}{15}$
2- چند مربّع و اندازهی ضلع آنها داده شده است.
1
![]()
2

5

الف) جدولهای زیر را کامل کنید.
| 10 | 5 | 2 | 1 | اندازهی ضلع |
| 100 | 25 | 4 | 1 | اندازهی مساحت |
| 10 | 5 | 2 | 1 | اندازهی ضلع |
| 40 | 20 | 8 | 4 | اندازهی محیط |
ب) نسبت اندازهی محیط به اندازهی ضلع را در هر مربّع تعیین کنید و آنها را باهم مقایسه کنید. با هم مساوی هستند.
$\frac{10}{40}=\frac{1}{4}$
$\frac{5}{20}=\frac{1}{4}$
$\frac{2}{8}=\frac{1}{4}$
$\frac{1}{4}$
پ) نسبت اندازهی مساحت به اندازهی ضلع برای هر مربّع را تعیین کنید و آنها را باهم مقایسه کنید. با هم برابر نیستند.
$\frac{10}{100}=\frac{1}{10}$
$\frac{5}{25}=\frac{1}{5}$
$\frac{2}{4}=\frac{1}{2}$
$\frac{1}{1}=1$
کار در کلاس (صفحهٔ 89 کتاب درسی)
1- به الگوی زیر توجّه کنید. سپس، جدول زیر را کامل کنید.
شکل (1)

شکل (2)

شکل (3)


الف) میان تعداد مثلّثها و تعداد چوب کبریتها چه رابطهای وجود دارد؟ تعداد چوب کبریت سه برابر مثلث است.
ب) با توجّه به الگو، تعداد چوب کبریتهای شکل دهم چند تا میشود؟
$3\times 10=30$
پ) با استفاده از جدول بالا دو تناسب بنویسید.
$\frac{3}{9}=\frac{10}{30}$
$\frac{1}{3}=\frac{2}{6}$
2- با توجّه به شکل، جدول زیر را کامل کنید.

| 10 | ... | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | تعداد مربّع |
| 31 | 16 | 13 | 10 | 7 | 4 | تعداد چوب کبریت | |
| $\frac{10}{31}$ | $\frac{5}{16}$ | $\frac{4}{13}$ | $\frac{3}{10}$ | $\frac{2}{7}$ | $\frac{1}{4}$ | نسبت تعداد مربّع به چوب کبریت |
آیا نسبتهای نوشته شده با هم برابرند؟ خیر
با توجّه به جدول بالا، آیا میتوان یک یا چند تناسب نوشت؟ خیر
فعالیت (صفحهٔ 90 کتاب درسی)
1- بهنام 3 روز و مراد 5 روز کار کردند و روی هم 400000 تومان دستمزد گرفتند. حالا شما جاهای خالی را پر کنید و دستمزد هرکدام را به دست آورید.
$\frac{3}{8}=\frac{150000}{400000}$
$\frac{5}{8}=\frac{250000}{400000}$
| مزد | کار (روز) | |
| 150000 | 3 | بهنام |
| 250000 | 5 | مراد |
| 400000 | 8 | مجموع |
2- نسبت اندازههای دو زاویه 3 به 5 است. اگر اختلاف این دو زاویه 10 درجه باشد، اندازهی هر زاویه را پیدا کنید.
$\frac{5}{2}=\frac{25}{10}$
$\frac{3}{2}=\frac{15}{10}$

کار در کلاس (صفحهٔ 91 کتاب درسی)
1- در هر قسمت، در جای خالی عدد مناسبی بنویسید تا یک تناسب به دست آید. به نمونهی حل شده توجّه کنید.

$\frac{15}{40}=\frac{3}{8}$
$\frac{118}{7}=\frac{354}{210}$
$\frac{35}{65}=\frac{7}{13}$
2- نسبت اندازههای دو زاویه 3 به 5 است. اگر زاویهی بزرگتر $60{}^\circ $ باشد، اندازهی زاویهی کوچکتر چند درجه است؟
$\frac{3}{5}=\frac{36}{60}$
3- محیط مستطیلی 240 متر و نسبت طول آن به عرضش 5 به 3 است.
الف) اندازهی طول و عرض این مستطیل را بیابید.
چون محیط مستطیل دو برابر مجموع طول و عرض است، داریم:
$=240\div 2=120$ مجموع طول و عرض
ب) اندازهی مساحت این مستطیل را تعیین کنید.
$=75\times 45=3375$ عرض × طول = مساحت مستطیل

تمرین (صفحهٔ 91 کتاب درسی)
1- آیا مقدارهای داده شده در هر قسمت متناسباند؟ اگر متناسباند، تناسب مربوط به آنها را بنویسید. بله
الف) 12 کیلو آرد و 3 کیلو شکر
$\frac{12}{3}=4$
72 کیلو آرد و 18 کیلو شکر
$\frac{72}{18}=4$
$\to \frac{12}{3}=\frac{72}{18}$
ب) 320 متر در مدّت 8 دقیقه متناسب نیستند.
$\frac{320}{8}=40$
180 متر در مدّت 6 دقیقه
$\frac{180}{6}=30$
پ) 2 معلّم برای 24 دانش آموز
$\frac{2}{24}=\frac{1}{2}$
6 معلّم برای 72 دانش آموز
$\frac{6}{72}=\frac{3}{36}=\frac{1}{12}$
$\to \frac{2}{24}=\frac{6}{72}$
2- در هر قسمت، در جاهای خالی عددهای مناسب بنویسید تا تناسب به دست آید.
$\frac{20}{25}=\frac{80}{100}$
$\frac{16}{24}=\frac{2}{3}$
$\frac{6}{1}=\frac{12}{2}$
$\frac{63}{36}=\frac{7}{4}$
3- هواپیمایی 1200 کیلومتر را در مدّت 1 ساعت و 30 دقیقه طی میکند.
این هواپیما با همین سرعت در 2 ساعت چند کیلومتر را طی میکند؟
تبدیل به دقیقه $60+30=90$
دقیقه $2\times 60=120$
$\frac{40}{3}=\frac{1600}{120}$

4- برای تهیه ی شیر چای، شیر و چای را به نسبت 3 به 5 مخلوط میکنیم.
الف) اگر 12 لیوان شیر داشته باشیم، چند لیوان چای لازم داریم؟


ب) اگر 15 لیوان چای داشته باشیم، چند لیوان شیر لازم داریم؟

5- برای ساختن یک نوع بتُن، 7 پیمانه ماسه را با 2 پیمانه سیمان مخلوط میکنند.
الف) نسبت اندازهی ماسه به اندازهی مخلوط چقدر است؟
$\frac{7}{7+2}=\frac{7}{9}$
ب) در 189 پیمانه از این مخلوط، چند پیمانه ماسه و چند پیمانه سیمان وجود دارد؟

6- زهره 12 کتاب بیشتر از نسرین دارد. اگر نسبت کتابهای زهره به کتابهای نسرین 5 به 3 باشد، زهره و نسرین هرکدام چند کتاب دارند؟
راهنمایی: به اختلاف نسبتها توجّه کنید و سپس از تناسب استفاده کنید.

7- با استفاده از جدول زیر، مسئلهای دربارهی تناسب بنویسید و آن را حل کنید.
نسبت پول علی به حسن 2 به 7 است. اگر پول حسن 27000 تومان باشد، پول علی چقدر است؟
